v   تجددگرایی وارونه، رجعت به گذشته تحت اشکال جدید

     در چنین محیط آکنده از احساس بیهودگی و سرخوردگی و نیز احساس تحقیر ناشی از حضور قدرتمندانه نیروهای خارجی در میهن، آرمانهای ریشه‌دار وطن‌پرستی به صورت نوعی بیگانه‌ستیزی، در اشکال مختلف، استحاله یافت. شیوع اندیشه‌های سوسیالیستی، به خصوص مارکسیسم استالینی بین روشنفکران که به ارزشها و آرمانهای سنتی و قبیله‌ای وجهه‌ی به ظاهر علمی می‌داد، تمامی آرمانهای تجددطلبانه‌ی اولیه‌ی تضعیف شده در دوران استبداد رضاشاهی را، بیش از پیش تحت شعاع قرار داد.

     دو جریان سیاسی و فکری این دوران، یعنی سالهای بعد از شهریور 1320، حزب توده و جبهه‌ی ملی بود. این دو جریان علی‌رغم اختلافاتشان در تحلیلها و شیوه های فعالیت سیاسی، از سیستم ارزشی واحدی نشأت می‌گرفتند که عبارتست از نوعی جمع گرایی (قبیله‌گرایی) سنتی و بیگانه ستیز که در آن کلیه‌ی بدی‌ها، عیوب و کمبودها به عوامل خارجی نسبت داده می‌شد. برون‌افکنی کلیه‌ی ناهنجاریها، خصلت عمده‌ی این طرز تفکر است. شاید بتوان گفت که کلیه‌ی گرایشهای روشنفکری از آن تاریخ تاکنون متأثر از این طرز تفکر بوده و در برخی موارد این بیگانه‌ستیزی و استقلال‌طلبی صراحتاً شکل بازگشت به خود و بازگشت به گذشته به خود گرفته است.

v   ظهور میهن‌پرستی بیگانه‌ستیز تحت شکل جدید

     برخلاف تصور بسیاری از روشنفکران و اغلب طرفداران جبهه‌ی ملی، این جبهه ماهیت و مضمون عمیقاً تجددخواهانه، آزادی‌خواهانه (لیبرال) و دمکراتیک نداشت. اندیشه و عمل خود دکتر مصدق خود گواه بر این است که عقاید و ارزشهای سنتی وجه غالب، یا شاید بتوان گفت مضمون اصلی تفکر وی است و مشروطه‌خواهی (حکومت قانون) و دموکراسی برای او بیشتر وسایلی برای رسیدن به هدف اصلی (استقلال ملی) است، تا هدفهای در خود. از اینرو می‌توان گفت که این مفاهیم و ارزشها و به طور کلی تجدد از دیدگاه وی اهمیت ثانوی دارد. دکتر مصدق در خاطرات و تأملات خود صریحاً می‌نویسد وقتی پای مصالح مملکت در میان است می‌توان قانون اساسی را نادیده گرفت. وی معتقد است آنچه باید رعایت شود روح قانون اساسی است، نه صرفاً نص آن. او در واقع خود را طبیب یا مجتهدی می‌داند که بنا به مصلحت مملکت حق دارد قانون اساسی را تفسیر و احیاناً نقض کند. اما به این سئوال که منشأ چنین اجتهاد و حقی چیست پاسخ نمی‌دهد. واضح است که این روش حکومتی با اصل حکومت قانون و هیچیک از اصول دموکراتیک ربطی ندارد، چرا که هر کس می‌تواند تفسیر متفاوتی از مصلحت مملکت داشته باشد و در اینصورت هیچ معیاری درباره‌ی اینکه چه کسی حق دارد قابل تصور نیست.

     بدین ترتیب می‌توان گفت که تفکر سیاسی دکتر مصدق در چهارچوب اندیشه‌ی سنتی در مورد امر حکومتی می‌گنجد و سنخیتی با اندیشه‌ی سیاسی مدرن (حکومت قانون و غیره) ندارد. ناسیونالیسم وی از نوع میهن‌پرستی قومی قبیله‌ای با رنگ و لعاب جدید است  و نه ناسیونالیسم متجدد (ملت - دولت). این تفکر و شیوه‌ی عمل سیاسی غیر دموکراتیک و "پوپولیستی" Populiste، از سوی بسیاری از روشنفکران طرفدار مصدق، نشانه‌ی پایبندی وی به دموکراسی حقیقی تلقی شده است!

     یکی از ویژگی‌های تلقی سنتی و قبیله‌ای از امر سیاست، عبارتست از فروکاستن آن به رابطه‌ی دوست و دشمن و خودی و بیگانه. چنین تلقی‌ای از سیاست غالب‌ترین وجه اندیشه و عمل سیاسی دکتر مصدق و به تبع آن جبهه ی ملی و روشنفکران طرفدار آن را تشکیل می دهد. اغلب اظهارات و نوشته‌های مصدق حاکی از این است که او مخالفین سیاسی خود را عامل بیگانگان می‌دانست. سیاستمداران از نظر وی به دو گروه تقسیم می‌شدند، آنها که ملی و طرفدار ایران بودند و آنها که از منافع بیگانگان حمایت می‌کردند. این برون‌افکنی کلیه‌ی مصائب و بیگانه‌ستیزی، در واقع آغاز نوعی بازگشت به خود و رجعت به گذشته است که طی دهه‌های 1340 و 1350 شمسی به اوج خود خواهد رسید.

     گرایش به ارزشهای جمع‌گرایانه سنتی – قبیله‌ای، با نفوذ اندیشه‌های سوسیالیستی، به خصوص از سالهای 1320 به بعد، به طور فزاینده‌ای بین روشنفکران جوان تقویت شد. حزب توده با به کار گرفتن الفاظ و عبارات علمی و ادعای در انحصار داشتن تفکر علمی، اقشار جوان روشنفکر و تحصیلکرده را به خود جذب می‌نمود.